Zbigniew Herbert – Χάρης Βλαβιανός

Ένας από τους σημαντικότερους Πολωνούς ποιητές είναι ο Zbigniew Herbert. Μεταφράσεις στα Ελληνικά (αντιγράφω από άρθρο του Καθηγητή Νάσου Βαγενά, στο Βήμα, 7 Οκτ 2001): Μια Εκλογή από το έργο του με 34 ποιήματα μεταφρασμένα από τον Σπύρο Τσακνιά (Εγνατία, 1979)· 10 μεταφράσεις ποιημάτων του από τον Βασίλη Καραβίτη (Συγκομιδή, Γνώση, 1988)· 3 από τον Γ.Π. Σαββίδη (περ. Ακτή, Φθινόπωρο 1991 = Εδώδιμα αποικιακά, Ερμής, 2000)· 20 από τον Χάρη Βλαβιανό (περ. Ποίηση, αρ. 14, 1999)· και μερικές ακόμη μεμονωμένες σε κάποια έντυπα, συνέθεταν ένα σώμα μεταφράσεων που έδινε μιαν εικόνα του έργου του σημαντικότερου Πολωνού ποιητή μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Στο σώμα αυτό προστέθηκαν, στην αρχή του 2001, δώδεκα μεταφράσεις (Ζ. Χέρμπερτ, Ποιήματα, Παρασκήνιο) από τον Γιώργο Ζ. Χριστοδουλίδη (που το 1999 είχε περιλάβει δύο άλλες μεταφράσεις του από τον Χέρμπερτ στην ανθολογία του Βροχή θανάτου: Ποιήματα του πολέμου, Παρασκήνιο), και, την άνοιξη του 2001, δύο ακόμη (και αποσπάσματα μεταφράσεων) από τον Ερωτόκριτο Μωραΐτη, που περιέχονται στη μετάφρασή του ενός δοκιμίου του Σέημους Χήνυ για τον Χέρμπερτ (περ. Πόρφυρας, αρ. 99, Απρίλιος – Ιούνιος 2001).

Μια πιο ολοκληρωμένη εργασία έκανε ο γνωστός ποιητής Χάρης Βλαβιανός: Zbigniew Herbert, Η ψυχή του κ. Cogito και άλλα ποιήματα, Εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα 2001. Ο Βλαβιανός μεταφράζει τον Herbert από την αγγλική μετάφραση. Τις περισσότερες μεταφράσεις από τα πολωνικά στα αγγλικά έκανε ο Πολωνός ποιητής και φίλος του Ζμπίγκνιεφ, Czesław Miłosz. Άλλες έγιναν από τον Peter Dale Scott και άλλες από τους John και Bogdana Carpenter και επίσης από τους Stanisław Barańczak και Claire Cavanach. Η ποίηση χάνει πολλά όταν μεταφράζεται, τουλάχιστον όμως πρέπει να μεταφράζεται μία φορά, και όχι από γλώσσα σε γλώσσα, σαν… αλυσιδωτή αντίδραση! Και τι να έκανε ο Βλαβιανός, θα μου πείτε, να μάθαινε πολωνικά; Μια ενδεχόμενη θετική απάντησή μου σε αυτό θα προκαλούσε τα γέλια, δε μαθαίνει κανείς μια τόσο δύσκολη γλώσσα μόνο και μόνο για να μεταφράσει καμιά σαρανταριά (38 για την ακρίβεια) ποιήματα. Κάποιος θα έλεγε: Τότε, ας μη μετέφραζε. Έλα όμως που το έκανε, τι να κάνουμε τώρα, να τον κρεμάσουμε; Να μην τον κρεμάσουμε, ας πούμε όμως ταπεινά μια απλή λύση: Όπως αναγνωρίζει και ο Czesław Miłosz αλλά και ο ίδιος ο Βλαβιανός, η ποίηση του Χέρμπερτ είναι αρκετά straightforward, ώστε να αποδίδεται εύκολα στα Αγγλικά, επίσης, θα συμπληρώναμε, και στα Ελληνικά και σε οποιαδήποτε άλλη γλώσσα, ακόμη και στα απλά Κινέζικα, τα ιδεογράμματα είναι ίσως ιδανικά για το staccato λόγο του Herbert! Δεν υπάρχουν στο Χέρμπερτ λέξεις ή φράσεις-παγίδες, διφορούμενα νοήματα, κρυμμένα τερτίπια του λόγου. Όλα είναι τόσο ξεκάθαρα που αρκεί ο μεταφραστής να αποδώσει με ακρίβεια σχεδόν λεξικογράφου, τα όσα βλέπει στο πρωτότυπο. Ο ίδιος ο Χέρμπερτ το φανερώνει αυτό με τους στίχους του (στην αγγλική μετάφραση των John και Bogdana Carpenter.)

Mr. Cogito never trusted
tricks of the imagination
[…]
he would rarely soar
on the wings of a metaphor
and then he fell like Icarus
into the embrace of the Great Mother
he adored tautologies
explanations
idem per idem

that a bird is a bird
slavery means slavery
a knife is a knife
death remains death.

Ήδη μαντεύετε ποια λύση θα πρότεινα στο Βλαβιανό: Επαφή με το πρωτότυπο φυσικά και συνεχής αντιπαραβολή με την αγγλική μετάφραση αλλά και με ένα καλό πολωνο-ελληνικό λεξικό. Για να μην κουράζεστε, τέτοιο λεξικό δεν υπάρχει σε κανένα ελληνικό βιβλιοπωλείο, πρέπει να ‘ρθεί κανείς στην Πολωνία για να προμηθευτεί το αξιοπρεπές λεξικό του ζεύγους Καμπουρέλη, για παράδειγμα. Ή να το παραγγείλει μέσω Ίντερνετ, φυσικά. Υπάρχουν βέβαια και τα on-line δωρεάν λεξικά, κι αυτά ακόμη θα μπορούσαν να βοηθήσουν. Το να συμβουλευτεί κάποιος έναν από τους πολλούς Πολωνούς που ζουν στην Ελλάδα, θα ήταν επίσης μια κάποια λύση. Όλες αυτές οι λύσεις μπορεί να ακούγονται πολύπλοκες ή χρονοβόρες, όμως ποιος θα προτιμούσε να κάνει απλά μια πρόχειρη και γεμάτη λάθη μεταφραστική δουλειά; Στην περίπτωσή μας δυστυχώς αυτή ήταν η επιλογή του κυρίου Βλαβιανού. Χωρίς -από ότι φαίνεται, τουλάχιστον- την παραμικρή αντιπαραβολή με το γνήσιο πολωνικό κείμενο, μετέφρασε απευθείας από τα Αγγλικά. Το να μεταφράζεις όμως από τη μετάφραση, ακόμη και στην περίπτωση «σταράτου» λόγου, όπως είναι αυτός του Zbigniew Herbert, ε, αυτό είναι πια σπασμένο τηλέφωνο. Στο τέλος δεν απομένει πια τίποτα που να θυμίζει το αρχικό ποίημα. Το καλό είναι όμως ότι ο Βλαβιανός μας παραθέτει τουλάχιστον δίπλα στο ελληνικό κείμενο την αγγλική μετάφραση… ούτε λόγος όμως για το πρωτότυπο! Έτσι, παρακάτω θα δούμε κάποια φρικτά λαθάκια και παρανοήσεις σε σχέση με την αγγλική μετάφραση, που δε θα γίνονταν αν ο κ. Βλαβιανός είχε ρίξει μια ματιά και στο αυθεντικό κείμενο στα Πολωνικά.

Δεν θέλω να πω σε καμία περίπτωση ότι το βιβλίο είναι άχρηστο , ή ότι η μετάφραση (ακόμη και με τα -κάποτε χοντρά, είν’η αλήθεια- λάθη της) δεν έχει θετικά στοιχεία. Η επιλογή των ποιημάτων είναι αντιπροσωπευτική, όπως με διαβεβαιώνει «πολωνική πηγή» που ξέρει καλά το έργο του Herbert. Σίγουρα είναι μια αξιόλογη δουλειά που προσφέρει πολλά σε όποιον θέλει να έρθει σε μια πρώτη γενική επαφή με το μεγάλο Πολωνό ποιητή. Γιατί για μια δεύτερη ματιά λίγο πιο βαθειά, θα χρειαστεί να δει κανείς το πρωτότυπο, ακόμη κι αν δεν ξέρει τη γλώσσα. Και βέβαια, αυτό το τελευταίο θα ήταν απαραίτητο, ακόμη και αν ο Βλαβιανός είχε κάνει την ιδανική μετάφραση, ή τέλοσπάντων για να το θέσω πιο μετριοπαθώς, αν δεν είχε κάνει τόσα πολλά λάθη, μερικά από τα οποία θα δούμε παρακάτω.

Το 1983 ο Zbigniew Herbert κυκλοφορεί στο Παρίσι τη συλλογή Raport z oblężonego Miasta i inne wiersze (Report from a Besieged City and Other Poems).
Από αυτή τη συλλογή είναι το ποίημα Pan Cogito o cnocie, (ο κύριος Cogito περί αρετής.)
Παραθέτω το ποίημα στα πολωνικά, την αγγλική μετάφραση των John και Bogdana Carpenter και την ελληνική του Χ. Βλαβιανού.
Μετά, αρχίζω το κράξιμο.
Δεν κρατάω το πολυτονικό σύστημα του κ. Βλαβιανού, αυτή είναι δική του (αισθητική, φαντάζομαι) επιλογή.

Pan Cogito o cnocie

1
Nic dziwnego
że nie jest oblubienicą
prawdziwych mężczyzn

generałów
atletów władzy
despotów

przez wieki idzie za nimi
ta płaczliwa stara panna
w okropnym kapeluszu Armii Zbawienia

wyciąga z lamusa
portret Sokratesa
krzyżyk ulepiony z chleba
stare słowa

– a wokół huczy wspaniałe życie
rumiane jak rzeźnia o poranku
prawie ją można pochować
w srebrnej szkatułce
niewinnych pamiątek

jest coraz mniejsza
jak głos w gardle
jak brzęczenie w uchu

2
mój Boże
żeby ona była trochę młodsza
trochę ładniejsza

szła z duchem czasu
kołysała się w biodrach
w takt modnej muzyki

może wówczas pokochaliby ją
prawdziwi mężczyźni
generałowie atleci władzy despoci

żeby zadbała o siebie
wyglądała po ludzku
jak Liz Taylor
albo Bogini Zwycięstwa

albo od niej wionie
zapach naftaliny
sznuruje usta
powtarza wielkie – Nie

nieznośna w swoim uporze
śmieszna jak strach na wróble
jak sen anarchisty
jak żywoty świętych

Mr. Cogito on Virtue (αγγλική μετάφραση, Τζ & Μπ Καρπεντερ)

I

It is not at all strange
she isn’t the bride
of real men

of generals
athletes of power
despots

through the ages she follows them
this tearful old maid
in a dreadful hat from the Salvation Army
she reprimands them

she drags out of the junkroom
a portrait of Socrates
a little cross molded from bread
old words

–while marvelous life reverberates all around
ruddy as a slaughterhouse at dawn

she could almost be buried
in a silver casket
of innocent souvenirs

she becomes smaller and smaller
like a hair in the throat
like a buzzing in the ear

2

my God
if she was a little younger
a little prettier

kept up with the spirit of the times
swayed her hips
to the rhythm of popular music

maybe then she would be loved
by real men
generals athletes of power despots

if she took care of herself
looked presentable
like Liz Taylor
or the Goddess of Victory

but an odor of mothballs
wafts from her
she compresses her lips
repeats a great–No

unbearable in her stubbornness
ridiculous as a scarecrow
as the dream of an anarchist
as the lives of the saints

Ο κ. Cogito περί αρετής (ελληνική μετάφραση, Χ Βλαβιανός)

I

Δεν είναι διόλου παράξενο
που δεν υπήρξε η νύφη
αληθινών ανδρών

στρατηγών
αθλητών της εξουσίας
τυράννων

μέσα στους αιώνες τους ακολουθεί
αυτή η μεμψίμοιρη γεροντοκόρη
φορώντας ένα φρικτό καπέλο του Στρατού Σωτηρίας
τους επιπλήττει

ανασύρει από το παλιατζίδικο
ένα πορτραίτο του Σωκράτη
ένα σταυρουδάκι από ζυμάρι
ξεχασμένες λέξεις

-καθώς η υπέροχη ζωή σφύζει παντού
ροδοκόκκινη σαν σφαγείο την αυγή

θα μπορούσε ως και να ενταφιαστεί
σε μια ασημένια κασετίνα
με αθώα ενθύμια

έτσι καθώς μικραίνει και μικραίνει
σαν τρίχα στο λαρύγγι
σαν βόμβος στο αυτί

2

Θεέ μου
αν ήταν λίγο πιο νέα
λίγο πιο όμορφη

αν συμβάδιζε με το πνεύμα της εποχής
λίκνιζε τους γοφούς της
στον ρυθμό της λαϊκής μουσικής

ίσως και νά ‘χε αγαπηθεί
από αληθινούς άνδρες
στρατηγούς αθλητές της εξουσίας τυράννους

αν φρόντιζε τον εαυτό της
ήταν πιο εμφανήσιμη
σαν τη Λιζ Ταίηλορ
ή τη Θεά της Νίκης

αλλά το κορμί της αναδίνει
οσμή από ναφθαλίνη
σφίγγει τα χείλη της
επαναλαμβάνει ένα μεγαλοπρεπές – Όχι

αφόρητη στο πείσμα της
γελοία σαν σκιάχτρο
σαν το όνειρο του αναρχικού
σαν τον βίο των αγίων

Ο κ. Issipap περί μεταφραστικής αρετής ή
Κράξιμο σε ρυθμούς λαϊκής μουσικής αγοράς!

ω Δία κι εσείς Μούσες πονηρές,
από πού ν’αρχίσω;

ας αρχίσω από τη μουσική…

λέει ο Herbert:
kołysała się w biodrach
w takt modnej muzyki

μεταφράζουν οι Carpenter:
[if she]
swayed her hips
to the rhythm of popular music

και ο Βλαβιανός:
[αν]
λίκνιζε τους γοφούς της
στον ρυθμό της λαϊκής μουσικής

modna σημαίνει μοδάτη, fashionable.
Και ο όρος είναι σε κάποιο βαθμό υποτιμητικός.
Σε καμία περίπτωση δε σχετίζεται η λέξη modna με την έννοια του δημοφιλούς και φυσικά επ’ουδενί με την έννοια του λαϊκού.
Από το modna στο popular, έχουμε ήδη χάσει τη μπάλα σε ένα βαθμό.
Όταν όμως η modna muzyka γίνεται λαϊκή μουσική, τότε μας πιάνουν κάτι ελιτίστικες ακαδημαϊκές ανατριχίλες μπουρζουά υπεροψίας άνευ προηγουμένου.
Απλά απρόσεκτος ο κύριος καθηγητής, ή θέλει να δώσει δικά του νοήματα στην ξένη ποίηση;
Μόνον ο ίδιος το γνωρίζει.
Τέτοια αντιμετώπιση της λαϊκής μουσικής, εκτός από αναχρονιστική, είναι και ύποπτη πολιτικά.

Πάμ’ παρακάτ’.
Να τα πάρω τώρα με τη σειρά, για να μην τα πάρω στο κρανίο!

αράδα 8: płaczliwa stara panna γίνεται απλά tearful old maid και πάει… αυτόφωρο για μεμψιμοιρία: η μεμψίμοιρη γεροντοκόρη!!
Μα, όποιος κλαίει, λοιπόν, μέμφεται τη μοίρα;
Στο Βικιλεξικό, για να μην ψάχνω τώρα τους τόμους, βρίσκουμε απλά:

μεμψιμοιρία θηλυκό, η παθητική και μοιρολατρική αντιμετώπιση των γεγονότων με γκρίνια και παράπονα

Και για το tear ful βρίσκουμε στο Apple Dictionary, version 2.0:

tearful |ˈti(ə)rfəl|
adjective
crying or inclined to cry : a tearful infant | Stephen felt tearful.
• causing tears; sad or emotional : a tearful farewell.

Ένα Αγγλο-ελληνικό λεξικό θα ήταν αρκετό για να αποφύγει ο κ. Βλαβιανός τούτη την ανακρίβεια. Το σκότωσε το ποίημα, το ξεκοίλιασε. Μεμψίμοιρη η αρετή, μα τότε γιατί κυνηγάει όλους αυτούς τους στρατηγούς τους αθλητές της εξουσίας και τους τυράννους και τους επιπλήττει; Αφού η μοίρα φταίει για όλα! Άντε τώρα να βγάλεις άκρη, πώς δικαιολογεί ο Βλαβιανός το
«Προσπάθησα να διατηρήσω και στα ελληνικά την απόλυτη καθαρότητα των αγγλικών αποφεύγοντας να χρησιμοποιήσω λέξεις φορτισμένες συναισθηματικά»
που μας γράφει (σε υποσημείωση) στη σελίδα 22 της εισαγωγής!

Πάμ’ παρακάτ’.

αράδα 11: z lamusa έγινε out of the junkroom και κατέληξε, προφανώς από κάποιον τυχερό ρακοσυλλέκτη, στο… παλιατζίδικο!
Η μετάφραση του lamus σε junkroom είναι ήδη προβληματική, γιατί ενώ το lamus είναι σαφώς ο σωρός από σκουπίδια, το junkroom είναι ασαφής έννοια, παίζει ανάμεσα στο σκουπιδότοπο και τη σαβούρα. Τώρα η απόδοση του junkroom στα ελληνικά είναι δύσκολη, γιατί η λέξη είναι δανεισμένη από τα γερμανικά (Rumpelkammer). Σε πολλά αγγλικα λεξικά δεν τη βρήκα καν. Από τα σκουπίδια μέχρι το παλιατζίδικο πάντως, έχει μια απόσταση, όσο να πεις. Ο Herbert ήταν σαφής, αρκεί κανείς να δει τη δική του λέξη. Ο Βλαβιανός απλά τράβηξε για άλλη μια φορά απ’ τα μαλλιά την αφορμή που του δώσανε οι άγγλοι μεταφραστες.

αράδα 14: stare słowa έγινε ορθώς old words αλλά απέκτησε κι άλλες ιδιότητες στην ελληνική εκδοχή: ξεχασμένες λέξεις! Από πού; Απ’το πουθενά!

Έχει κι άάάάάάλλα… αλλά δε σκοπεύω να κάνω όλη τη λίστα εδώ χάμω, ούτε θα αντικαταστήσω εγώ τον επιμελητή έκδοσης που οι εκδόσεις Γαβριηλίδη ξέχασαν να προσλάβουν. Το βιβλίο πάντως το συνιστώ σε όποιον θέλει να αρχίσει να διαβάζει Zbigniew Herbert στα ελληνικά, ελλείψει άλλου!

Advertisements

17/01/2009. γούστα και άλλα....

5 Σχόλια

  1. σαμσών replied:

    πολύ καλή δουλειά ΚΡΑΚΟΒΙΕ!
    έκανα λινκ στο http://www.anaskela.blogspot.com

    έγιναν κάποιες αναφορές για τον Βλαβ. στο poiein.gr. παλιότερα. αν ψάξεις μπορείς να ενημερώσεις για το κείμενο σου ώστε να συμπληρωθεί το παζλ της πλαστότητας του ως ποιητή.

    τα λέμε.

  2. issipap replied:

    ευχαριστώ για τα καλά σχόλια.
    την παλιότερη συζήτηση στο Βλαβιανό την έχω παρακολουθήσει, αλλά εδώ με ενδιαφέρει μόνο σε σχέση με το Herbert, άρα ως μεταφραστής.
    αν προσέξεις, το ποίημα με τις μικρές διορθώσεις και επισημάνσεις στη μετάφραση αποκτάει ξαφνικά άλλο νόημα: οι μικρές νοηματικές διαφορές που προκύπτουν σα μαγικά ξόρκια αν μπουν οι σωστές λέξεις στη θέση τους, δίνουν άλλη βαρύτητα στους τελυταίους στίχους.

    σαν το όνειρο του αναρχικού
    σαν τον βίο των αγίων

    ο Herbert ήταν καθολικός και βαθειά θρησκευόμενος. Δε θα έπαιζε με το βίο των αγίων του για πλάκα. Η αντιπαράθεση της αρετής με τους «στρατηγούς, αθλητές της εξουσίας, τυράννους» δεν είναι μια ηττοπαθής, μεμψίμοιρη αναμέτρηση χωρίς ελπίδα. Στο αποκορύφωμα της συγκίνησής του ο Herbert επιλέγει να ταυτίσει ότι πιο ιερό για αυτόν, τους αγίους, με τους αγωνιστές της ελευθερίας, τους αναρχικούς. Η μετέπειτα αντιπαράθεσή του με τους μετακαθεστωτικούς μαρξιστές δεν υποσκάπτει αυτό το επιχείρημα.

    βέβαια, η πολιτική ανάγνωση μπορεί να οδηγήσει σε σφάλματα ή υπερβολές, είναι σίγουρα προσωπική υπόθεση.

    για αυτό και σ’ευγνομωνώ, σαμσών, που άνοιξες τον ασκό των σχολίων, ώστε να γράψω εδώ πιο ελεύθερα το πιο προσωπικό μου αυτό σχόλιο.
    ο Herbert κάθε άλλο από αποστασιοποιημένος πολιτικά ποιητής είναι.
    και επειδή ακριβώς δεν είναι στρατευμένος, είναι ποιητής της ελευθερίας.

    αργότερα θα ανεβάσω και άλλα ποιήματά του, όπου θα φαίνεται ακόμη πιο καθαρά πόσο αυτός ο εξαιρετικός ποιητής είναι κοντά στις εξεγερμένες ψυχές που διψούν για ελευθερία και πολύ μακρυά από τους ποιητές του σπουδαστηρίου.

  3. σαμσών replied:

    διψάω για ποιητές ‘αστράτευτους εις την ελευθερίαν’. γι’ αυτό σου προτείνω να μεταφράσεις άφοβα τον ποιητή και να αυτο-ποιηθούμε μια χαρά όλοι μας. δώσε τον zbigniew στο λαό.

    το θέμα της μετάφρασης με έχει απασχολήσει. και με τα πολλά κατέληξα , ας πούμε, εδώ : http://aimof.blogspot.com/2008/04/blog-post_09.html

    σίγουρα πάντως, η δουλειά της μετάφρασης ποιημάτων δεν είναι αντικείμενο γνώσεων κι επιστημών. εξαρτάτε από την αντίληψη της ευαισθησίας.

    πάω για ύπνο και καλή μετάφραση!

  4. issipap replied:

    εκείνο το ποστ του αιμόφιλου είναι GOLDEN CLASSIC.
    [όπως και τα άλλα του]

    το αριστουργηματικό κλείσιμο των εκεί σχολίων ανήκει στο εργαλείο:
    Άν καταστρέφονταν ο πλανήτης και είχα να αποφασίσω αν θα επέλεγα να σώσω όλα τα ποιήματα του κόσμου γραμμένα στα αγγλικά ή 100 ποιήματα γραμμένα στην γλώσσα τους (με τυχαία επιλογή και με δυνατότητα κατανόησης) θα επέλεγα το δεύτερο.

    η μετάφραση των ποιητών σίγουρα δεν είναι υπόθεση περιχαρακωμένη. Δεν ξέρω ποιανού δουλειά είναι, θα μπορούσα να πω είναι δουλειά κάποιου που νιώθει την ανάγκη να μοιραστει και με άλλους κάποια χαρά, κάποια συγκίνηση. Αλλά πάλι, ποιος θα μας πει αν αυτός ο κάποιος που μεταφράζει μας μεταφέρει την πρωτότυπη συγκίνηση του πρώτου ποιητή ή τη δική τουαπό δεύτερο χέρι;

    για να γυρίσουμε στο Βλαβιανό ως μεταφραστή, υπάρχει μια συνέντευξή του άκρως διαφωτιστική.
    http://www.enet.gr/online/online_issues?pid=51&dt=03/03/2006&id=65797800
    απο κει αντιγράφω μια απο τις ερωτήσεις του δημοσιογράφου μαζί με την απάντηση:
    – Θεωρείς κρίσιμη προϋπόθεση ο μεταφραστής ποίησης να είναι ποιητής;

    «Στη θεωρία, μόνον οι ποιητές θα έπρεπε να μεταφράζουν ποίηση· στην πράξη, όπως γράφει και ο Πας, σπάνια οι ποιητές είναι καλοί μεταφραστές. Ο λόγος είναι ότι χρησιμοποιούν το ξένο ποίημα ως σημείο εκκίνησης, για να γράψουν το δικό τους ποίημα. Ο καλός μεταφραστής κινείται στην αντίθετη κατεύθυνση: το σημείο άφιξης είναι ένα ποίημα ανάλογο, όχι όμως ταυτόσημο, προς το αρχικό ποίημα. Αν απομακρύνεται από το ποίημα, είναι μόνο και μόνο για να το ακολουθήσει από πιο κοντά. Η προσπάθειά του, για να θυμηθούμε τον Βαλερί (αλλά και τον Ναμπόκοφ), συνίσταται στο να παράγει με διαφορετικά μέσα τα ίδια αποτελέσματα. Κι αυτό προϋποθέτει ο ποιητής που μεταφράζει να είναι λιγότερο «δημιουργός» και περισσότερο μεταφραστής, λιγότερο νάρκισσος και περισσότερο ανιδιοτελής. Η μετάφραση είναι χειρονομία αγάπης. Ανοίγεσαι στο «άλλο», θέλεις να το γνωρίσεις. Γι’ αυτό και η, κυρίαρχη στις μέρες μας, άποψη πως το μεταφρασμένο κείμενο δικαιώνεται μέσα από την ύψιστη αρετή της «διαφάνειας» -της δημιουργίας δηλαδή της ψευδαίσθησης ότι δεν πρόκειται για μετάφραση αλλά για το ίδιο το πρωτότυπο- είναι κατά τη γνώμη μου εντελώς λανθασμένη. Η μετάφραση πρέπει να εκθέτει τον αναγνώστη σε ανοίκειες γλωσσικές, αισθητικές αλλά και πολιτισμικές εμπειρίες.
    Αν στην πεζογραφία το αμετάφραστο ισχύει κάποιες φορές, στην ποίηση πολλαπλασιάζεται το αίσθημα του αμετάδοτου».

    Θα σταθώ σε μερικά σημεία.
    1. Ποιος είναι λοιπόν ποιητής; Όποιος δηλώνει ποιητής στο επάγγελμα; Σε κάθε περίπτωση, είναι άκρως αψυχολόγητο να λέμε ότι εξ ορισμού ο ποιητής θα προσπαθήσει κατά τη μεταφραστική του προσπάθεια να κάνει το δικό του ποίημα. Γιατί τόσα απωθημένα; Θα υποστήριζα άνετα το αντίθετο: ένας ποιητής που είναι και αρκετά παραγωγικός, μπορούμε να πούμε ότι έχει βρει τη διέξοδο για την εξωτερίκευση της υψικαμίνου της κολασμένης του ψυχής, στα ίδια του τα ποιήματα. Αντίθετα, ο μη-ποιητής πιθανότατα κρύβεται πίσω από το μεταφραστικό του δάχτυλο για να γράψει [παραφράζοντας και όχι μεταφράζοντας] όλα όσα ντρέπεται να υπογράψει δημόσια. Φυσικά, ο δικός μου ισχυρισμός είναι εξίσου ασταθής με του Βλαβιανού.

    2. «Η μετάφραση είναι χειρονομία αγάπης»: Όπου ακούς εκφράσεις βιβλικές, που μοιάζουν να είναι παρμένες από το στόμα προφήτη, ανθρώπινο κρέας μυρίζει.

    3. «Η μετάφραση πρέπει να εκθέτει τον αναγνώστη σε ανοίκειες γλωσσικές, αισθητικές αλλά και πολιτισμικές εμπειρίες.» Καλώς τον Αριστοτέλη νο 2. Από πού συνάγεται η ολοκληρωτική αυτή παγωμάρα; Αν ένας ποιητής επιλέγει να είναι σαφέστατος και διάφανος στη γλώσσα του, ο μεταφραστής είναι εκείνος ο δήμιος που θα πρέπει να του φορτώσει το σαμάρι της ανοικειότητας; Αυτή η μασωνική αντίληψη ακριβώς είναι που διαχωρίζει τον κύριο καθηγητή Βλαβιανό από τους ποιητές. Και προσοχή, όταν λέω οικειότητα δεν εννοώ παραίτηση από τη γλωσσική αναζήτηση. Ο ξεχασμένος από τους κυρίους αυτούς Γιάννης Σκαρίμπας δε μιλάει την απλούστερη εκδοχή αυτού που θα λέγαμε Ελληνική γλώσσα, έτσι δεν είναι; Πουθενά όμως δε χάνω την επαφή με το λόγο του και τα μηνύματά του. Το να μεταφράσει βέβαια κανείς το Σκαρίμπα, είναι ανέκδοτο. Πόσο πιο αστείο όμως είναι το να περιπλέκει κανείς έναν ξένο ποιητή, για να τον καταστήσει μη οικείο;

    Κλείνοντας, επαναλαμβάνω ότι δεν κρίνω το Βλαβιανό σα μεταφραστή, Άλλα ποιήματα από τη συλλογή του Herbert τα έχει αποδώσει άψογα.
    Απλά, ο άνθρωπος δε μεταφράζει Herbert, αλλά τους άγγλους μεταφραστές του. Κακώς βάζει το όνομα του Ζμπίγκνιεφ στο εξώφυλλο!

    Εγώ θέλησα να μοιραστώ με τους ελληνόφωνους ένα ποίημα πολύ σημαντικό, διορθωμένο από κάποιες αβλεψίες.
    Και βέβαια ήθελα επίσης να γκρινιάξω για την επιλογή του Βλαβιανού να αγνοήσει το πολωνικό πρωτότυπο και την επιλογή του εκδότη του να παρακάμψει τον επιμελητή.

  5. Γιάννης Λειβαδάς replied:

    Το έχετε πάρει ζεστά και μπράβο σας. Ορθές τοποθετήσεις. Αν συνεχίσετε με ψυχραιμία θα έχετε εκπληκτική έκβαση. Να είστε καλά.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Trackback URI

Αρέσει σε %d bloggers: